Süreç kurulumu
İşe alımda yapay zeka yasal mı?
Reddedilen bir aday e-posta yazıyor ve tek bir şey soruyor: beni bir yazılım mı eledi. Bu soruya cevap verebilmek için üç şey gerekir. Kararı kim verdi, hangi kritere bakıldı, o an ne kaydedildi. Bu rehber kanunu yorumlamaz; o üç sorunun panelde nereden cevaplandığını ve neyin sizde kaldığını anlatır.
Kararı insan verir
Yapay zeka hiçbir başvurunun durumunu kendiliğinden değiştirmez; geçiş bir kullanıcı kimliği ister ve denetim kaydına düşer
3 değerli kapı
Zorunlu kriter kapısı geçti, kapalı ve bilinmiyor döndürür; bilinmiyor asla kapalı sayılmaz
En az 10 karakter
Kapalı kapıyı elle açan kişi gerekçe yazmak zorunda; gerekçe kayıt altına alınır ve denetim kaydında görünür
Türkiye'de işe alımda yapay zeka kullanmak yasak değil, koşullu. KVKK ilgili kişiye münhasıran otomatik analizle aleyhine sonuç doğmasına itiraz hakkı verir; yani insan incelemesi ve itiraz kanalı açmak zorundasınız. İş Kanunu'nun eşit davranma ilkesi de aracı değil kullananı bağlar. Sorumluluk yazılımda değil, ilanı açan işverende.
Soru "yasak mı" değil, "hangi koşulla" sorusudur
Türkiye mevzuatında işe alımda yapay zeka kullanmayı yasaklayan bir hüküm yok. Bağlayan şey aracın kendisi değil, nasıl kullanıldığı. Bugün doğrudan işleyen iki kural var: KVKK'nın münhasıran otomatik analize itiraz hakkı ve 4857 sayılı İş Kanunu'nun eşit davranma ilkesi. Üçüncüsü, Avrupa Birliği'nin yapay zeka düzenlemesi, Türkiye'de kurulu ve yalnız Türkiye'ye satan bir ürün için bugün kapsam dışı.
Asıl risk beklenen yerde durmuyor. Eşit davranma ilkesinde ispat yükü işverene kayar: işçi ihlal ihtimalini güçlü biçimde gösterirse, ihlalin olmadığını işveren ispatlar. "Ayrım yapmadım" demek yetmez, o adayın neden elendiğini gösterebilmek gerekir. Bir eleme kararı hiçbir yere yazılmadıysa savunulacak bir şey de kalmaz.
Sorumluluğun dağılımı net. Aday verisinde veri sorumlusu ilanı açan şirkettir, yazılım sağlayıcısı veri işleyen sıfatıyla çalışır. Kriteri siz yazarsınız, kapıyı siz açarsınız, kararı siz verirsiniz. Aşağıdaki bölümler bu koşulların panelde neye karşılık geldiğini gösterir. Hukuki görüş yerine geçmez, onu avukatınız verir.
- Aranan yasak maddesi yok. Olan şey koşul: itiraz kanalı, insan incelemesi ve ayrım yapmama.
- Kural aracı değil kullananı bağlar. Ayrımcı kriteri yazan da, kapalı kapıyı elle açan da işverendir.
- Otomatik eleme yasak değil, denetlenemez eleme sorunlu. Fark, gerekçenin geriye dönük gösterilebilmesinde.
Hangi kural neyi bağlıyor
Üç ayrı metin aynı anda konuşuyor ve üçü farklı şey söylüyor. Tablo her birinin ne dediğini ve işe alım masasındaki karşılığını yan yana koyar. Kanun metinleri kısaltılarak aktarıldı; bağlayıcı olan metnin kendisi.
| Kural | Ne diyor | İşe alım tarafındaki karşılığı |
|---|---|---|
| KVKK m.11/(g) | İlgili kişi, verilerinin münhasıran otomatik sistemlerle analiz edilmesi suretiyle kendisi aleyhine bir sonuç doğmasına itiraz edebilir. | Otomatik değerlendirme yasak değil. İtiraz mekanizması ve insan incelemesi sunmak zorunlu. |
| 4857 sayılı İş Kanunu m.5 | Dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep gibi nedenlerle ayrım yasak. İhlalde dört aya kadar ücret tutarında tazminat. | Kriter listesini işveren yazar. Yazılım hangi kriterin ayrımcı olduğunu söylemez; risk kriteri yazanda kalır. |
| İspat yükünün kayması | İşçi ihlal ihtimalini güçlü biçimde gösterirse, ihlalin olmadığını işveren ispatlar. | Elemenin gerekçesi kayıtlı değilse ispat edilecek bir malzeme de yok. |
| EU AI Act Annex III(4) | İşe alım ve aday seçme amaçlı sistemler yüksek riskli sayılıyor; risk değerlendirmesi, teknik dokümantasyon, önyargı testi, insan gözetimi, adaya bildirim ve logların saklanması yükümlülükleri geliyor. | Türkiye'de kurulu ve yalnız Türkiye'ye satan bir ürün için bugün kapsam dışı. Yükümlülük tarihi 2 Aralık 2027'ye ertelendi. |
Avrupa tarafı bugün ne durumda
Kapsamı belirleyen şey şirketin nerede olduğu değil, çıktının nerede kullanıldığı. Kapsamı açan üç senaryo var: Avrupa Birliği'nde kurulu bir müşteriye satmak, müşterinin çıktıyı Birlik içinde kullanması ve ürünü doğrudan Birlik pazarına sürmek. Bunların hiçbiri olmadığı sürece yükümlülük doğmuyor. Tarihin ertelenmiş olması kapsamı daraltmıyor, yalnız takvimi öteliyor.
Buradan çıkarılacak bir pazarlama cümlesi yok. Ürün için uygunluk değerlendirmesi yapılmadı, dolayısıyla bir uygunluk ya da sertifika beyanı da yapılamaz. Söylenebilecek tek şey tasarım tarafı: yüksek risk çerçevesinin istediği açıklanabilirlik ve kayıt tutma davranışı üründe referans alındı. Bir gün Birlik'te bir müşteri olursa hazırlığın nereden başlayacağı belli.
Sorumluluk kimde kalıyor
Aday verisinde veri sorumlusu ilanı açan şirket; yazılım sağlayıcısı veriyi şirketin talimatıyla işleyen taraf. Bunun pratik sonucu şu: adaya sunulan aydınlatma metni sizin şirket adınızla kurulur, aday talebine siz cevap verirsiniz, saklama süresine siz karar verirsiniz. Bilgi, düzeltme, silme ve itiraz talepleri e-posta ile iletilir ve en geç otuz gün içinde sonuçlandırılır.
Eşit davranma tarafında da devir yok. Ürün ayrımcı bir kriteri engellemez, çünkü kriter metni serbest metin. Yazım anında çalışan denetim yalnız tek bir soru sorar: bu kriter bir CV'den doğrulanabilir mi. "Bu kriter ayrımcı mı" sorusunu sormaz ve sorduğunu iddia etmez.
Koşulları karşılamak panelde neye benziyor
Yukarıdaki koşulların ortak talebi tek cümleye iniyor: kararı insan versin, aday ne olduğunu bilsin, gerekçe kaydedilsin. Aşağıdaki üç başlık bunun üründeki karşılığı. Hepsi yapay zeka analizinin açık olduğu şirketlerde geçerli; ayar varsayılan olarak açık ve kapatıldığında ön değerlendirme, kapı ve puan hiç üretilmez.
Öneri ile karar ayrı durur
Yapay zeka hiçbir başvurunun durumunu kendiliğinden değiştirmez. Puan ve karar bandı bir öneri. Statüyü değiştiren işlem tek bir servisten geçer, bir kullanıcı kimliği ister ve tek veritabanı hareketinde tamamlanır. Değişen alan, eski değer, yeni değer ve değişikliği yapan kullanıcı birlikte kaydedilir.
Zorunlu kriter kapısı da eleme yapmaz, işaret koyar: geçti, kapalı, bilinmiyor. Bilinmiyor asla kapalı ile eşitlenmez, çünkü yanlış eleme maliyeti gereksiz bir adayı listede tutmaktan yüksek kabul edildi. Kapının yıl aritmetiği modele sorulmaz, kodda yapılır; ölçüm koşumunda on iki zor sınır vakasının on ikisinde doğru sonuç verdi ve hatalı eleme çıkmadı.
Adaya ne söyleniyor
Aday, başvurusunu göndermeden önce yapay zeka destekli bir ön değerlendirmeden geçtiğini görür ve metin nihai kararı her zaman bir insanın verdiğini yazar. Bu bir onay kutusu değil. Kutucuk yapılmadı, çünkü kutucuk "kabul etmezsen başvuramazsın" anlamına gelirdi; KVKK aydınlatma ve açık rıza onayları ise ayrı iki kutucuk olarak zaten duruyor.
Gönderdikten sonra aday CV'sinden nelerin okunduğunu görebilir: deneyim başlıkları, tarih aralıkları, teknolojiler. Puan, karar bandı, kapı sonucu ve sıralama gösterilmez. Bunu sağlayan şey bir arayüz tercihi değil, servisin puan tablosuna hiç bakmaması; veri o uca hiç gelmediği için sızdırılamaz. Adayın "bilgilerim hatalı" bildirimi kaydı insan incelemesine bayraklar; analizi silmez, puanı değiştirmez ve bayrağın adaydan geldiği ayrı bir alandan okunur.
Karar neden kayda giriyor
Kapalı bir kapıyı insan açabilir, ama gerekçe yazmadan açamaz: gerekçe zorunlu ve en az on karakter. Ekrandaki cümle de bunu söyler, gerekçe kayıt altına alınır ve denetim kaydında görünür. Karar kalıcıdır, her yeniden hesaplamada korunur; puan tazelendi diye insan kararı silinmez. Karar ayrıca uyum kaydından bağımsız, değişmez bir olay olarak da düşülür, çünkü tek bir alana yazılsaydı ikinci bir geçersiz kılma onun üzerine yazardı.
Her puan kaydının yanında sürüm ve model izi durur: uyum sürümü, puanlama ve rubrik sürümü, model adı, sıcaklık ve kapının yapılandırılmış dayanağı (hangi kriter, hangi karar, kaç ay gerekli, kaç ay bulundu). Puan yeniden hesaplandığında önceki hali kaybolmaz; geçmiş kaydı eski puanı, bandı, kapı kararını ve sebebini saklar. Sebep kullanıcı beyanından değil kaydedilmiş özet karşılaştırmasından türetilir, yani "CV değişti" denilerek bir kriter değişikliği gizlenemez.
Pozisyon rubriği ilan başına bir kez üretilir, saklanır ve o ilana başvuran herkese aynısı uygulanır. Sürümler değişmez: bir düzenleme yeni sürüm açar, eskisi arşive düşer ama silinmez. Bir adayın hangi soruyla ölçüldüğü aylar sonra da gösterilebilir kalsın diye böyle kuruldu.
Sistem geçmiş kararlardan öğrenmiyor
Değerlendirme geçmiş işe alım sonuçlarından öğrenmez. Kimin davet edildiği ya da işe alındığı puanlamaya hiç girmez; kalibrasyon yalnızca puan dağılımının ölçek ayarında kullanılır. Gerekçesi yazılı: sonuç etiketinden öğrenen bir sistem geçmişteki tercihleri yeniden üretir.
Model zaten puan da vermez. Madde madde "bu CV'de kanıtlı mı" sorusuna cevap verir, her cevabın yanına CV'den birebir alıntı bırakır, toplamayı kod yapar. Kanıt bulunamayan madde yarım puan sayılmaz, paydadan düşer.
İki şey açıkça iddia edilmiyor. Birincisi, havuz içi ikili karşılaştırma katmanı yayında değil; kimlik göstergeleri değiştirildiğinde sıralamanın ne kadar kaydığını ölçen denetimden geçmeden de yayına alınmayacak. İkincisi, şirket genelinde bant dağılımını, kapının kaç kez kapandığını ve insanın kaç kez araya girdiğini gösteren kalibrasyon raporu yalnızca sayı döndürür: aday adı, e-posta ya da satır bazında puan vermez.
Yazılımın çözmediği, sizde kalan kısım
Bir uyum sayfasının en yararlı bölümü genelde budur. Aşağıdakiler ürünün yapmadığı, bazen de yapıyormuş gibi görünüp yapmadığı şeyler; her biri bir insanın sorumluluğuna geri döner.
Bunları bilmeden kurulan bir süreç olmayan bir korumaya güvenir. Denetimde öğrenmek ise en pahalı yol.
- Ayrımcı kriter denetimi yok. Kriter metni serbest metindir; yazım anındaki denetim yalnız kriterin bir CV'den doğrulanabilir olup olmadığına bakar ve gerekçesini Türkçe yazar.
- Kapalı kapı uyarısı engellemez. Kapalı kapı grubuna hiç bakılmadan ilan kapatılmak üzereyse uyarı çıkar, ama kapatmayı durdurmaz.
- Denetim izini gösteren ayrı bir ekran yok. Kayıt tutuluyor ve geriye dönük çıkarılabiliyor; hazır bir "denetim izi" sayfası beklemeyin.
- Kapının göremediği bir sınır var: aday işten ayrıldığı hâlde CV'sinde "halen" yazıyorsa hiçbir deterministik hesap bunu yakalayamaz. O risk referans kontrolüne kalır.
- Başvuru formu cinsiyet ve medeni durum toplamaz; bu alanlar yalnız çalışan kaydında bulunur. Doğum tarihi ise aday kaydında opsiyonel bir alan.
- Maskeleme rol bazlı. Kişisel veriyi görme yetkisi olmayan kullanıcıda kapı ve geçersiz kılma gerekçeleri düşer; kararın verildiği, kimin verdiği ve ne zaman verildiği görünür kalır.
Sık sorulan sorular
Hayır. Kullanımı yasaklayan bir hüküm yok, olan şey koşul. KVKK ilgili kişiye münhasıran otomatik analizle aleyhine sonuç doğmasına itiraz hakkı verdiği için itiraz kanalı ve insan incelemesi sunmanız gerekir. Eşit davranma ilkesi de aracı değil kullananı bağlar, yani kriterlerinizin sorumluluğu sizde kalır.
Ürün bunu sizin yerinize yapıyor. Aday başvurusunu göndermeden önce yapay zeka destekli bir ön değerlendirmeden geçtiğini ve nihai kararı her zaman bir insanın verdiğini okur. Bu metin bilinçli olarak onay kutusu değil; kutucuk olsaydı kabul etmeyen adayın başvuramaması anlamına gelirdi. KVKK aydınlatma ve açık rıza onayları ise ayrı iki kutucuk olarak durur.
Üç şey. Kararı bir insanın verdiği: statü değişimi kullanıcı kimliği ister ve alan alan kaydedilir. Gerekçe: model puan üretmez, madde madde kanıt arar ve CV'den birebir alıntı bırakır. Kayıt: her puanda sürüm, model ve kapının dayanağı tutulduğu için adayın hangi maddede eksik kaldığı gösterilebilir.
Türkiye'de kurulu ve yalnız Türkiye'ye satan bir ürün bugün kapsam dışı. Kapsamı açan üç durum var: Birlik'te kurulu bir müşteri, o müşterinin çıktıyı Birlik içinde kullanması ve ürünü Birlik pazarına sürmek. Ürün için uygunluk değerlendirmesi yapılmadığı için herhangi bir uygunluk ya da sertifika beyanı da yapılmaz.
Hayır, böyle bir denetim yok. Kriter metni serbest metindir ve yazım anında çalışan denetim tek bir soru sorar: bu kriter bir CV'den doğrulanabilir mi. Cinsiyet, yaş ya da medeni durum üzerinden kurulan bir kriteri ayrımcı olduğu için işaretlemez. Eşit davranma ilkesinin riski kriteri yazanda kalır.
Puan tarafında evet. Her kayıtta sürüm, model ve kapının yapılandırılmış dayanağı tutulur; yeniden hesaplamada önceki puan, bant ve sebep geçmişe düşer; rubrik sürümleri arşivde kalır. Kapalı kapıyı elle açan kişinin gerekçesi de kaydedilir. Tek sınır şu: bunları tek ekranda toplayan hazır bir denetim izi sayfası yok, kayıt çıkarılarak sunulur.
İlgili rehberler
İlgili özellikler
Kararı siz verin, gerekçe kayıtta kalsın
Öneri, kapı ve gerekçe kaydı panelde hazır duruyor. Kendi ilanınızla nasıl çalıştığını görmek için demo talep edin.
Bize Ulaşın